Umowa o pracę w celu przygotowania zawodowego służy zatrudnieniu młodocianego, czyli osoby, która ukończyła 15 lat i nie przekroczyła 18 lat, aby zdobyła kwalifikacje zawodowe. Może mieć formę nauki zawodu albo przyuczenia do wykonywania określonej pracy. Wymaga pisemnego dokumentu, badań lekarskich, realizacji programu kształcenia oraz przestrzegania szczególnej ochrony czasu pracy i zdrowia.
Czym jest umowa o pracę w celu przygotowania zawodowego?
Jest to szczególny rodzaj umowy o pracę regulowany przede wszystkim przez Kodeks pracy oraz przepisy dotyczące przygotowania zawodowego młodocianych. Pracownik wykonuje pracę, ale równocześnie zdobywa wiedzę i umiejętności zawodowe. Pracodawca musi zapewnić mu warunki do nauki, właściwą opiekę oraz bezpieczne wykonywanie obowiązków.
Przygotowanie zawodowe może odbywać się jako:
- Nauka zawodu – trwa dłużej, obejmuje praktyczne i teoretyczne przygotowanie do wykonywania zawodu oraz kończy się właściwym egzaminem.
- Przyuczenie do wykonywania określonej pracy – służy zdobyciu umiejętności potrzebnych do wykonywania konkretnych zadań i ma krótszy zakres niż nauka zawodu.
Umowa jest co do zasady zawierana na piśmie. Określenie w niej czasu trwania przygotowania zawodowego nie oznacza, że jest to zwykła umowa na czas określony. Do zawierania i rozwiązywania takiej umowy stosuje się szczególne zasady przewidziane dla przygotowania zawodowego.
Jakie warunki muszą spełnić strony?
Przed zawarciem umowy pracodawca powinien sprawdzić, czy kandydat spełnia ustawowe wymagania, a także czy osoba prowadząca szkolenie ma kwalifikacje wymagane od instruktora praktycznej nauki zawodu. Najważniejsze warunki to:
- ukończenie przez kandydata 15 lat,
- ukończenie co najmniej ośmioletniej szkoły podstawowej,
- przedstawienie zaświadczenia lekarskiego o braku przeciwwskazań do pracy danego rodzaju,
- zapewnienie przez pracodawcę programu przygotowania zawodowego i osoby posiadającej wymagane kwalifikacje instruktorskie.
Przed rozpoczęciem pracy młodociany musi przejść wstępne badania lekarskie i szkolenie z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy. Nie wolno kierować go do prac wzbronionych, czyli między innymi takich, które wiążą się z nadmiernym wysiłkiem, czynnikami szkodliwymi albo zagrożeniem dla prawidłowego rozwoju psychofizycznego.
Co musi zawierać umowa?
Dokument powinien jasno opisywać organizację przygotowania zawodowego. Obowiązkowo należy wskazać:
- rodzaj przygotowania zawodowego – naukę zawodu albo przyuczenie do wykonywania określonej pracy,
- czas trwania i miejsce odbywania przygotowania zawodowego,
- sposób realizacji dokształcania teoretycznego,
- wysokość wynagrodzenia przysługującego młodocianemu.
Pracodawca organizuje i realizuje kształcenie zgodnie z właściwym programem. Powinien też prowadzić dokumentację pracowniczą, ewidencję młodocianych oraz zapewnić pomoc potrzebną do przystosowania się do pracy. Jeżeli przygotowanie odbywa się w rzemiośle, znaczenie ma także właściwa forma egzaminu kończącego naukę, na przykład egzamin czeladniczy.
Czas pracy i ochrona młodocianego
Najczęstszy błąd polega na traktowaniu młodocianego tak samo jak dorosłego pracownika. Przepisy wprowadzają limity zależne od wieku oraz dodatkowe ograniczenia związane z nauką szkolną.
| Wiek | Limit dzienny | Warunki |
|---|---|---|
| Do ukończenia 16 lat | Do 6 godzin na dobę | Limit obejmuje łącznie czas pracy w ramach przygotowania zawodowego, z uwzględnieniem organizacji nauki. |
| Powyżej 16 lat | Do 8 godzin na dobę | Nie można przekroczyć limitu także w okresie ferii ani łączyć pracy z naruszeniem obowiązku szkolnego. |
| Młodociany przy pracy lekkiej | Do 7 godzin na dobę i 35 godzin tygodniowo w ferie | W czasie zajęć szkolnych obowiązują odrębne ograniczenia, w tym do 12 godzin tygodniowo i do 2 godzin w dniu zajęć. |
Młodocianego nie wolno zatrudniać w godzinach nadliczbowych ani w porze nocnej, która co do zasady obejmuje godziny od 22:00 do 6:00. Przerwa obejmująca porę nocną powinna trwać nieprzerwanie co najmniej 14 godzin. Pracownikowi przysługuje także w każdym tygodniu co najmniej 48 godzin nieprzerwanego odpoczynku, obejmującego co do zasady niedzielę.
Naruszenie tych ograniczeń może oznaczać naruszenie przepisów prawa pracy. Pracodawca musi również uwzględnić wykaz prac wzbronionych młodocianym oraz zapewnić warunki odpowiadające ich wiekowi i możliwościom zdrowotnym.
Urlopy i inne uprawnienia
Młodociany nabywa urlop według szczególnych zasad. W pierwszym roku pracy uprawnienie powstaje etapami:
| Staż pracy | Wymiar urlopu | Znaczenie |
|---|---|---|
| Po 6 miesiącach od rozpoczęcia pierwszej pracy | 12 dni roboczych | Pierwsze nabyte uprawnienie urlopowe. |
| Po roku pracy | 26 dni roboczych | W pierwszym roku może to oznaczać łącznie 38 dni, jeśli pracownik wykorzysta oba uprawnienia. |
| Kolejne lata przed ukończeniem 18 lat | 26 dni roboczych | Wymiar obowiązuje do roku kalendarzowego, w którym młodociany kończy 18 lat, z uwzględnieniem szczególnej reguły dla tego roku. |
Urlopu wypoczynkowego młodocianego uczęszczającego do szkoły należy udzielać w okresie ferii szkolnych, o ile jest to możliwe zgodnie z przepisami. Jeżeli pracownik nie nabył jeszcze prawa do pełnego urlopu, pracodawca może na jego wniosek udzielić urlopu zaliczkowo.
Na wniosek młodocianego ucznia szkoły dla pracujących pracodawca powinien także udzielić w czasie ferii urlopu bezpłatnego. Łącznie z urlopem wypoczynkowym nie może on przekroczyć dwóch miesięcy, a okres urlopu bezpłatnego wlicza się do stażu, od którego zależą uprawnienia pracownicze.
Kiedy pracodawca może wypowiedzieć umowę?
Wypowiedzenie umowy przez pracodawcę jest dopuszczalne tylko z przyczyn wskazanych w przepisach. Katalog tych przyczyn ma charakter zamknięty:
- młodociany nie wypełnia obowiązków wynikających z umowy albo obowiązku dokształcania się mimo zastosowania środków wychowawczych,
- pracodawca ogłosił upadłość albo likwidację,
- reorganizacja zakładu uniemożliwia dalsze prowadzenie przygotowania zawodowego,
- stwierdzono nieprzydatność młodocianego do pracy, w zakresie której odbywa przygotowanie zawodowe.
Możliwe są także inne tryby zakończenia zatrudnienia przewidziane w Kodeksie pracy, w tym rozwiązanie za porozumieniem stron albo bez wypowiedzenia w przypadkach określonych ustawą. Sam fakt, że dalsza współpraca jest trudna, nie wystarcza jednak do swobodnego wypowiedzenia umowy zawartej w celu przygotowania zawodowego.
O czym powinien pamiętać pracodawca?
Przed podpisaniem dokumentu należy sprawdzić wiek i wykształcenie kandydata, wykonać badania wstępne, ustalić program kształcenia oraz potwierdzić kwalifikacje instruktora. Przy organizacji pracy trzeba stale uwzględniać zajęcia szkolne, zakaz nadgodzin i pracy w nocy, odpoczynek oraz wykaz prac wzbronionych.
Umowa o pracę w celu przygotowania zawodowego łączy zatrudnienie z nauką, dlatego pracodawca odpowiada nie tylko za powierzenie zadań, lecz także za prawidłowy przebieg kształcenia i ochronę zdrowia młodocianego. W razie wątpliwości należy sprawdzić aktualne brzmienie Kodeksu pracy i właściwych rozporządzeń, ponieważ szczegółowe przepisy mogą się zmieniać.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W przypadku wątpliwości dotyczących konkretnej umowy lub organizacji przygotowania zawodowego należy skonsultować się z prawnikiem, Państwową Inspekcją Pracy albo sprawdzić aktualne przepisy.
