To zależy od rodzaju aktywności. Sama działalność nierejestrowana nie wymaga zgłoszenia do ZUS i nie tworzy obowiązku opłacania składek. Inaczej może być przy świadczeniu usług. Jeżeli dana czynność jest w rzeczywistości umową o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy o zleceniu, zleceniodawca może mieć obowiązek zgłosić wykonawcę do ZUS i rozliczyć składki.
Sprzedaż towarów a świadczenie usług
Działalność nierejestrowana jest drobną aktywnością zarobkową osoby fizycznej, która przy spełnieniu warunków ustawowych nie wymaga wpisu do CEIDG. Nie oznacza to jednak, że każda czynność wykonywana w tej formule ma takie same skutki ubezpieczeniowe.
Najważniejsze jest ustalenie, czy dana osoba sprzedaje gotowy towar, czy osobiście wykonuje określoną usługę. Sprzedaż rękodzieła lub innych produktów nie jest umową zlecenia. Natomiast sprzątanie, korepetycje, prowadzenie profili w mediach społecznościowych, makijaż czy tłumaczenie mogą być uznane za świadczenie usług.
| Rodzaj czynności | Obowiązek ZUS | Płatnik składek |
|---|---|---|
| Sprzedaż gotowych towarów, np. rękodzieła | Zwykle brak składek z tytułu samej sprzedaży | Brak płatnika składek z tego tytułu |
| Świadczenie usług, np. sprzątania lub korepetycji | Możliwe ubezpieczenia jak przy umowie zlecenia | Zleceniodawca, czyli podmiot zamawiający usługę |
| Usługa wykonywana przez studenta do 26. roku życia | Zasadniczo brak ubezpieczeń z umowy zlecenia | Zleceniodawca nie zgłasza studenta do ZUS z tego tytułu |
W przypadku usług osoba prowadząca działalność nierejestrowaną nie opłaca składek jako przedsiębiorca. Ewentualny obowiązek wynika z innego tytułu, czyli z umowy o świadczenie usług albo umowy zlecenia. Wtedy formalności spoczywają na zleceniodawcy, a nie na wykonawcy.
Jak ZUS ocenia usługi?
Zgodnie z art. 750 Kodeksu cywilnego do umów o świadczenie usług stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu. Dlatego nazwanie dokumentu rachunkiem albo określenie współpracy jako „sprzedaży” nie przesądza o jej charakterze. Liczy się to, co wykonawca faktycznie robi dla drugiej strony.
Jeżeli osoba zobowiązuje się do osobistego wykonywania czynności, a druga strona płaci za staranne działanie, relacja może zostać potraktowana jak umowa zlecenia. Dotyczy to także usług jednorazowych. Częstotliwość współpracy może mieć znaczenie przy ocenie całej sytuacji, ale sama jednorazowość nie wyklucza obowiązku ubezpieczeniowego.
Brak pisemnej umowy nie chroni przed obowiązkami wobec ZUS. Umowa o świadczenie usług może zostać zawarta ustnie, mailowo, przez wiadomości tekstowe albo w sposób dorozumiany. Jeżeli strony uzgodniły wykonanie usługi, usługa została zrealizowana, a wykonawca otrzymał wynagrodzenie, organ może badać, jaki stosunek prawny powstał między stronami.
Ryzyko ponosi także przedsiębiorca zlecający usługę. Przyjęcie rachunku od osoby prowadzącej działalność nierejestrowaną nie zamyka automatycznie sprawy. Jeżeli relacja zostanie zakwalifikowana jako zlecenie, firma może zostać zobowiązana do zgłoszenia wykonawcy do ubezpieczeń, naliczenia składek i złożenia odpowiednich dokumentów. Zwykle zgłoszenia dokonuje się w terminie 7 dni od powstania obowiązku ubezpieczeniowego.
Obowiązek może wyglądać inaczej, gdy wykonawca ma inny tytuł do ubezpieczeń. Przykładowo osoba zatrudniona na pełny etat z wynagrodzeniem co najmniej minimalnym może podlegać z umowy zlecenia tylko ubezpieczeniu zdrowotnemu, zależnie od szczegółów zbiegu tytułów. Z kolei student, który nie ukończył 26 lat, co do zasady nie podlega ubezpieczeniom z umowy zlecenia.
Co powinna zrobić osoba świadcząca usługi?
Osoba wykonująca usługę powinna od początku jasno przedstawiać zleceniodawcy swój status i charakter współpracy. Pozwala to uniknąć sytuacji, w której klient dowiaduje się o możliwych obowiązkach dopiero po wypłacie wynagrodzenia.
- Określ rodzaj czynności – ustal, czy sprzedajesz gotowy produkt, czy wykonujesz usługę na rzecz konkretnego klienta.
- Poinformuj zleceniodawcę – przekaż, że działalność nierejestrowana nie wyklucza powstania tytułu do ubezpieczeń z umowy o świadczenie usług.
- Ustal warunki na piśmie – opisz zakres usługi, termin, wynagrodzenie i sposób wykonania, nawet gdy przepisy nie wymagają pisemnej umowy.
- Sprawdź swój status ubezpieczeniowy – znaczenie może mieć etat, inna umowa, status ucznia lub studenta oraz wysokość wynagrodzenia z pozostałych tytułów.
- Zachowaj dokumentację – przechowuj ustalenia, rachunki, potwierdzenia wykonania usługi i informacje przekazane zleceniodawcy.
Trzeba też pamiętać, że działalność nierejestrowana nie zwalnia z obowiązków cywilnych, podatkowych ani konsumenckich. Przychody rozlicza się w zeznaniu PIT-36, a sprzedaż należy ujmować w uproszczonej ewidencji.
Jeżeli osoba ma status bezrobotnego, świadczenie usług na podstawie umowy cywilnoprawnej może wpłynąć na prawo do zachowania tego statusu. To odrębna kwestia od samego zgłoszenia do ZUS, ale przed rozpoczęciem współpracy wymaga sprawdzenia.
Kto odpowiada za zgłoszenie i składki?
Przy sprzedaży towarów działalność nierejestrowana co do zasady nie powoduje zgłoszenia do ZUS. Przy usługach odpowiedzialność może przejść na zleceniodawcę. To on powinien ocenić charakter współpracy, ustalić właściwy tytuł ubezpieczeniowy i wykonać obowiązki płatnika.
Działalność nierejestrowana nie oznacza więc całkowitego braku ZUS. Oznacza brak składek z samego faktu prowadzenia tej formy aktywności. Jeżeli jednak osoba fizyczna wykonuje usługę na podstawie relacji odpowiadającej zleceniu, obowiązek ubezpieczeniowy może powstać po stronie zleceniodawcy. W razie wątpliwości warto przeanalizować konkretną umowę przed rozpoczęciem współpracy albo wystąpić o indywidualne wyjaśnienie do ZUS.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi indywidualnej porady prawnej, podatkowej ani ubezpieczeniowej. Obowiązek zgłoszenia do ZUS zależy od rzeczywistego charakteru czynności oraz indywidualnej sytuacji wykonawcy i zleceniodawcy.
