Odpowiedzialność wspólników ograniczają przede wszystkim spółki kapitałowe: spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, prosta spółka akcyjna oraz spółka akcyjna. Co do zasady wspólnik nie odpowiada za długi takiej spółki własnym majątkiem, a jego ryzyko wiąże się z wniesionym wkładem.
Które formy prawne ograniczają odpowiedzialność?
Spółki kapitałowe mają własną osobowość prawną. Oznacza to, że to spółka, a nie jej wspólnicy, jest stroną umów, posiada majątek i odpowiada za swoje zobowiązania. W praktyce wierzyciel powinien kierować egzekucję przede wszystkim do majątku spółki.
Do tej grupy należą:
- spółka z ograniczoną odpowiedzialnością – najczęściej wybierana forma dla małych i średnich przedsiębiorstw, z minimalnym kapitałem zakładowym 5000 zł,
- prosta spółka akcyjna – rozwiązanie często stosowane przy startupach i projektach technologicznych, z kapitałem akcyjnym od 1 zł,
- spółka akcyjna – forma przeznaczona głównie dla większych przedsięwzięć, z minimalnym kapitałem zakładowym 100 000 zł.
W każdej z tych spółek wspólnik lub akcjonariusz nie odpowiada za zobowiązania spółki tylko dlatego, że posiada udziały albo akcje. Nie oznacza to jednak, że każda osoba związana ze spółką jest zawsze całkowicie chroniona przed odpowiedzialnością osobistą.
Porównanie form prawnych pod kątem odpowiedzialności
Poniższe zestawienie pokazuje, czy ryzyko wspólnika obejmuje jego majątek prywatny oraz czy dana forma wymaga wniesienia kapitału:
| Forma prawna | Rodzaj odpowiedzialności | Czy wymaga kapitału? |
|---|---|---|
| Spółka z o.o. | Wspólnik co do zasady nie odpowiada za długi spółki | Tak, minimum 5000 zł kapitału zakładowego |
| Prosta spółka akcyjna | Akcjonariusz co do zasady nie odpowiada za długi spółki | Tak, kapitał akcyjny od 1 zł |
| Spółka akcyjna | Akcjonariusz co do zasady nie odpowiada za długi spółki | Tak, minimum 100 000 zł kapitału zakładowego |
| Jednoosobowa działalność gospodarcza | Przedsiębiorca odpowiada całym swoim majątkiem | Nie |
| Spółka cywilna | Wspólnicy odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem | Nie |
| Spółka jawna | Wspólnik może odpowiadać całym swoim majątkiem, po spełnieniu warunków odpowiedzialności subsydiarnej | Nie |
Na czym polega ograniczenie odpowiedzialności?
Ograniczenie odpowiedzialności nie oznacza, że wspólnik zawsze odzyska wniesiony wkład. Jeżeli spółka poniesie stratę albo stanie się niewypłacalna, wartość udziałów lub akcji może spaść, a wniesione środki mogą zostać utracone. Ochrona polega na tym, że wierzyciel spółki co do zasady nie może żądać spłaty jej długu bezpośrednio z prywatnego mieszkania, samochodu czy rachunku wspólnika.
Trzeba też rozdzielić dwie role. Wspólnik jest właścicielem udziałów lub akcji, natomiast członek zarządu prowadzi sprawy spółki i reprezentuje ją na zewnątrz. Ta sama osoba może pełnić obie funkcje, ale zakres jej odpowiedzialności zależy od tego, w jakiej roli działała.
W spółce z o.o. szczególne znaczenie ma art. 299 Kodeksu spółek handlowych. Jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu mogą ponosić osobistą odpowiedzialność za zobowiązania spółki, chyba że wykażą przesłanki uwalniające ich od tej odpowiedzialności. Znaczenie może mieć między innymi terminowe złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości albo wskazanie majątku spółki pozwalającego zaspokoić wierzyciela.
Osobista odpowiedzialność członka zarządu może pojawić się także przy zaległościach publicznoprawnych. Art. 116 Ordynacji podatkowej przewiduje odpowiedzialność członków zarządu za zaległości podatkowe spółki w sytuacjach określonych w przepisach. Podobne ryzyko może dotyczyć należności wobec ZUS.
Najważniejsze wyjątki od zasady ochrony majątku wspólnika i członka zarządu to:
- odpowiedzialność członka zarządu na podstawie art. 299 KSH – gdy egzekucja przeciwko spółce jest bezskuteczna i nie zachodzą przesłanki wyłączające odpowiedzialność,
- odpowiedzialność za zaległości podatkowe – na zasadach wskazanych w art. 116 Ordynacji podatkowej,
- odpowiedzialność za zobowiązania wobec ZUS – w zakresie wynikającym z właściwych przepisów i okoliczności sprawy,
- odpowiedzialność za własne działania – na przykład za wyrządzenie szkody, zawarcie zobowiązania we własnym imieniu albo naruszenie obowiązków związanych z pełnioną funkcją.
Spółka z o.o. ogranicza ryzyko wspólnika, ale nie daje członkowi zarządu automatycznego zwolnienia z odpowiedzialności za niewłaściwe wykonywanie obowiązków.
Spółka z o.o. czy P.S.A.?
Spółka z o.o. jest zwykle punktem wyjścia dla przedsiębiorców, którzy chcą oddzielić majątek prywatny od działalności gospodarczej i potrzebują rozpoznawalnej, stabilnej konstrukcji prawnej. Trzeba jednak uwzględnić większą liczbę formalności oraz obowiązek prowadzenia pełnej księgowości.
Prosta spółka akcyjna może lepiej pasować do startupu, zwłaszcza gdy planowane jest pozyskiwanie inwestorów, elastyczne kształtowanie praw akcjonariuszy albo wniesienie pracy lub usług jako wkładu niekapitałowego. Spółka akcyjna jest natomiast rozwiązaniem bardziej rozbudowanym, stosowanym przy dużych projektach i pozyskiwaniu znacznego kapitału.
Ochrona majątku jest ważnym kryterium, ale przy wyborze formy prawnej trzeba uwzględnić także skalę działalności, sposób zarządzania, koszty obsługi oraz planowane finansowanie. W przypadku złożonej struktury biznesowej decyzję należy skonsultować z prawnikiem lub doradcą podatkowym.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Przed wyborem formy prowadzenia działalności warto zweryfikować aktualny stan prawny oraz skonsultować sytuację z profesjonalnym pełnomocnikiem.
