Rachunek zysków i strat (RZiS), nazywany także rachunkiem wyników, pokazuje, czy firma w określonym czasie osiągnęła zysk, czy poniosła stratę. Zestawia przychody z kosztami i prowadzi do ustalenia wyniku finansowego netto. To zapis działalności za okres sprawozdawczy, podobny do filmu, podczas gdy bilans pokazuje majątek firmy w konkretnym dniu, niczym zdjęcie.
Czym jest rachunek zysków i strat?
RZiS jest jednym z podstawowych elementów sprawozdania finansowego. Pokazuje efekty działalności przedsiębiorstwa na przykład za miesiąc, kwartał albo rok obrotowy. Dzięki niemu można ocenić rentowność firmy, sprawdzić, z jakich obszarów pochodzą przychody i które koszty najbardziej obciążają wynik.
Rachunek zysków i strat pomaga też podejmować decyzje zarządcze. Sam przychód nie oznacza jeszcze, że firma zarabia. Dopiero zestawienie przychodów z kosztami pokazuje, czy działalność przynosi nadwyżkę, czy stratę. Zasady sporządzania RZiS określa Ustawa o rachunkowości.
Z czego składa się RZiS?
Poszczególne pozycje rachunku pozwalają prześledzić drogę od sprzedaży do ostatecznego wyniku firmy. Najważniejsze elementy to:
- Przychody – przede wszystkim wpływy ze sprzedaży produktów, towarów lub usług, a także wybrane przychody operacyjne i finansowe.
- Koszty działalności operacyjnej – wydatki związane z podstawową działalnością, takie jak materiały, wynagrodzenia, usługi obce, amortyzacja, sprzedaż i zarząd.
- Wynik działalności operacyjnej – pokazuje, czy podstawowa działalność firmy jest rentowna, po uwzględnieniu pozostałych przychodów i kosztów operacyjnych.
- Przychody i koszty finansowe – obejmują między innymi odsetki, dywidendy, różnice kursowe oraz skutki operacji na aktywach finansowych.
- Wynik brutto i wynik netto – wynik brutto uwzględnia przychody i koszty przed opodatkowaniem, a wynik finansowy netto pozostaje po odliczeniu podatku dochodowego oraz innych obowiązkowych obciążeń.
Podczas czytania dokumentu warto sprawdzać nie tylko końcowy zysk lub stratę. Istotne jest także to, czy wynik pochodzi z podstawowej działalności, czy został poprawiony przez jednorazowe zdarzenie, przychody finansowe albo sprzedaż składnika majątku.
Wariant kalkulacyjny i porównawczy – czym się różnią?
RZiS może być sporządzany w wariancie kalkulacyjnym albo porównawczym. Oba warianty pokazują ten sam wynik finansowy, ale inaczej porządkują koszty. Różnica dotyczy więc sposobu prezentacji i możliwości analizy, a nie tego, ile firma faktycznie zarobiła.
| Cecha | Wariant kalkulacyjny | Wariant porównawczy |
|---|---|---|
| Grupowanie kosztów | Według funkcji i miejsca powstawania, na przykład produkcja, sprzedaż oraz zarząd | Według rodzaju, na przykład wynagrodzenia, materiały, energia, usługi obce i amortyzacja |
| Główny cel analizy | Ocena rentowności procesów, produktów lub obszarów działalności | Ocena ogólnej struktury kosztów przedsiębiorstwa |
| Typowe zastosowanie | Przedsiębiorstwa produkcyjne i firmy potrzebujące rozbudowanego controllingu | Firmy usługowe oraz podmioty, dla których ważna jest przejrzysta analiza rodzajów wydatków |
| Sposób patrzenia na koszt | Gdzie i w jakiej funkcji powstał koszt | Na co został poniesiony koszt |
Wariant kalkulacyjny
Wariant kalkulacyjny, nazywany także funkcjonalnym, przypisuje koszty do funkcji pełnionych w przedsiębiorstwie. W rachunku mogą pojawić się między innymi koszt wytworzenia sprzedanych produktów, koszty sprzedaży oraz koszty ogólnego zarządu.
Taki układ ułatwia odpowiedź na pytania: ile kosztuje wytworzenie produktu, jaki jest koszt sprzedaży oraz które obszary działalności obciążają wynik. Z tego powodu wariant kalkulacyjny bywa szczególnie przydatny w produkcji, handlu o rozbudowanej strukturze oraz firmach, które analizują rentowność poszczególnych procesów.
Wariant porównawczy
Wariant porównawczy, określany także jako rodzajowy, pokazuje koszty według ich rodzaju. W odpowiednich pozycjach ujmuje się między innymi wynagrodzenia, zużycie materiałów i energii, usługi obce, podatki i opłaty, świadczenia pracownicze oraz amortyzację.
Ten układ pozwala szybko ocenić, jakie grupy kosztów mają największy udział w działalności. Nie pokazuje jednak wprost, czy dany koszt dotyczył produkcji, sprzedaży czy administracji. W przedsiębiorstwach prowadzących działalność usługową taka informacja często jest wystarczająca do podstawowej oceny kosztów.
Najważniejsza zasada brzmi: wybór wariantu nie zmienia wyniku finansowego netto. Ta sama sprzedaż, te same koszty i te same obciążenia doprowadzą do tej samej kwoty końcowej. Zmienia się tylko kolejność oraz sposób grupowania danych.
Jak wybrać wariant dla swojej firmy?
Wybór powinien wynikać z rodzaju działalności i tego, jakich informacji potrzebuje właściciel, zarząd lub inwestor. Nie ma jednego wariantu, który byłby korzystniejszy dla każdego przedsiębiorstwa. Przy decyzji znaczenie mają przede wszystkim następujące czynniki:
- Rodzaj działalności – produkcja zwykle wymaga dokładnego pokazania kosztów wytworzenia, a usługi często łatwiej analizować przez rodzaje kosztów.
- Potrzeby controllingu – jeżeli firma chce badać rentowność produktów, działów lub procesów, większą użyteczność może mieć wariant kalkulacyjny.
- Wielkość i struktura przedsiębiorstwa – większa, bardziej złożona organizacja może potrzebować szczegółowego podziału według funkcji.
- Oczekiwania zarządu i inwestorów – sposób prezentacji powinien dostarczać danych potrzebnych do oceny efektywności i planowania działań.
- Organizacja ewidencji kosztów – wybrany wariant powinien odpowiadać temu, jak firma gromadzi i analizuje informacje księgowe.
W praktyce firma produkcyjna, która chce ustalać koszt wytworzenia i marżę na poszczególnych produktach, częściej skorzysta z wariantu kalkulacyjnego. Przedsiębiorstwo usługowe, koncentrujące się na kosztach wynagrodzeń, usług obcych i administracji, może wybrać wariant porównawczy. Sama branża nie przesądza jednak o decyzji, ponieważ znaczenie mają także wymogi sprawozdawcze i sposób zarządzania firmą.
Rachunek zysków i strat najlepiej czytać od wyniku ze sprzedaży, przez wynik z działalności operacyjnej i wynik brutto, aż do wyniku netto. Taka kolejność pokazuje, czy firma zarabia na podstawowej działalności, czy końcowy rezultat zależy głównie od finansowania, zdarzeń pobocznych albo podatku.
RZiS odpowiada więc nie tylko na pytanie, czy firma osiągnęła zysk. Pokazuje również, skąd ten wynik się wziął i które koszty go kształtują. Wariant kalkulacyjny daje obraz kosztów według funkcji, a porównawczy według rodzaju, lecz końcowy wynik netto pozostaje w obu przypadkach taki sam.
